1 वास्तुशास्त्राचा उगम व विकास Origin and Development of Vastushastra

 1 वास्तुशास्त्राचा उगम व विकास

प्रस्तावना

वास्तुशास्त्र हे भारतीय संस्कृतीतील एक महत्त्वाचे कला व  शास्त्र असून, घर, मंदिरे, राजवाडे, कार्यालये, शॉप, व्यावसायिक, औधोगिक आणि इतर वास्तूंच्या योग्य नियोजनासाठी वापरले जाते. या शास्त्राचा उगम हजारो वर्षांपूर्वी झाला असून, त्याचा विकास विविध काळांमध्ये विविध तत्त्वज्ञान आणि संकल्पनांद्वारे झाला आहे. या प्रकरणात वास्तुशास्त्राचा उगम आणि विकास याविषयी सविस्तर माहिती आपण पाहणार आहोत .

१. वास्तुशास्त्राचा उगम Origin of Vastushastra

वास्तुशास्त्राचा उगम वेदांमध्ये झाला असे मानले जाते. ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद यामध्ये वास्तुशास्त्राशी संबंधित अनेक संकल्पना आणि नियम नमूद केलेले आहेत. विशेषतः अथर्ववेदात वास्तूची योजना, दिशांचे महत्त्व आणि इमारतींच्या उभारणीविषयी उल्लेख आढळतो. तसेच याचा उल्लेख पुराणांमध्ये सुद्धा आढळतो. 

 पुराणांमध्ये वास्तुशास्त्राचा उल्लेख:

1. विष्णु पुराण – या ग्रंथात दिशांचे महत्त्व, भूमी निवड आणि वास्तुशास्त्राचे नियम दिलेले आहेत. योग्य दिशेत आणि समतल भूमीवर घर बांधल्यास समृद्धी आणि सुखशांती प्राप्त होते, असे यात सांगितले आहे.
2. गरुड पुराण – या ग्रंथात वास्तुदोष आणि त्याचे परिणाम तसेच त्यावर उपाय सांगितले आहेत. चुकीच्या दिशेत बांधलेली वास्तू दुर्भाग्य आणि संकटे निर्माण करू शकते.
3. मत्स्य पुराण – या ग्रंथात मंदिर बांधणीच्या पद्धती, वास्तु पुरुष मंडल आणि इमारतीच्या रचनेबाबत मार्गदर्शन केले आहे.
4. अग्नि पुराण – या पुराणात वास्तुशास्त्राचे विविध सिद्धांत दिले आहेत, जसे की घराची रचना, दरवाज्याची दिशा, झोपण्याचे स्थान, स्वयंपाकघर आणि देवघर कुठे असावे इत्यादी.
5. स्कंद पुराण – नगर नियोजन, वास्तुदोषांचे परिणाम आणि त्यावरील उपाय याविषयी विस्तृत माहिती या ग्रंथात आहे.
6. ब्रह्मांड पुराण – वास्तुशांती आणि सकारात्मक ऊर्जा टिकवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या नियमांचा उल्लेख या पुराणात आहे.

वास्तु पुरुषाची संकल्पना:

पुराणांनुसार, वास्तु पुरुष हे वास्तुशास्त्राच्या संकल्पनेचे मूळ आहे. असे मानले जाते की भगवान शिवाने एक राक्षस अंधकासूर यांस परास्त  करून पृथ्वीवर पालथा टाकला आणि तोच वास्तु पुरुष बनला. त्यामुळे कोणत्याही वास्तूचे बांधकाम सुरू करण्यापूर्वी वास्तु पुरुष मंडलाची पूजा केली जाते.

वेदांमध्ये वास्तुशास्त्राचा उगम

आता आपण वास्तुशास्त्राचा उगम वेदांमध्ये कसा आढळतो हे पाहणार आहोत. वेद हे भारतीय संस्कृतीचे मूलभूत आणि प्राचीनतम ग्रंथ आहेत. वास्तुशास्त्र हे मुख्यतः अथर्ववेद आणि यजुर्वेदाशी निगडित आहे, कारण या ग्रंथांमध्ये स्थापत्यशास्त्र, नगररचना आणि वास्तुरचना यासंबंधी महत्त्वाचे संदर्भ आढळतात.

१. अथर्ववेद आणि वास्तुशास्त्र:

• अथर्ववेदामध्ये घर, मंदिर आणि इतर वास्तूंच्या उभारणीसाठी विशिष्ट नियम सांगितले आहेत.
• घराच्या उभारणीपूर्वी भूमीशोधन (शुद्धीकरण) शल्यशोधन करण्याचे महत्त्व विशद करण्यात आले आहे.
• वास्तुपुरुषाची संकल्पना देखील याच वेदात आढळते.

२. यजुर्वेद आणि स्थापत्यशास्त्र:

• यजुर्वेदामध्ये इमारतींच्या आकार, दिशा, बांधकाम साहित्य यांचे वर्णन आहे.
• घर व यज्ञा वेदींच्या योग्य मांडणीसाठी दिशा आणि भूमीचे वैशिष्ट्य यावर भर देण्यात आले आहे.
• "स्तंभ" (खांब) आणि त्यांचे महत्त्व याविषयी माहिती आहे.

३. ऋग्वेद आणि वास्तुशास्त्र:

• ऋग्वेदात नैसर्गिक शक्ती, पंचमहाभूत (पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू, आकाश) यांचा आदर ठेवून वास्तुची रचना करण्यावर भर दिला आहे.
• सूर्योदयाच्या दिशेने घराचा प्रवेशद्वार असल्यास सकारात्मक ऊर्जा मिळते, असे संकेत आहेत.

४. सामवेद आणि ध्वनीशास्त्र:

• सामवेदात ध्वनी आणि त्याच्या प्रभावावर भर देण्यात आला आहे.
• वास्तूमध्ये योग्य ध्वनीतरंग राहाव्यात यासाठी मंदिरांची रचना कशी असावी याचे मार्गदर्शन आहे.

वास्तुपुरुष मंडलाची संकल्पना:

वेदांमध्ये "वास्तुपुरुष" ही संकल्पना सापडते. असे मानले जाते की, अथर्ववेदाच्या एका ऋचेमध्ये वास्तुपुरुषाच्या जागृतीसाठी मंत्र दिले आहेत.

• वास्तुशास्त्रानुसार, कोणत्याही इमारतीच्या बांधणीपूर्वी भूमिपूजन आणि वास्तुपुरुषाची प्रार्थना करावी.
• वास्तुपुरुष मंडलाचा उपयोग करून इमारतीच्या रचनेत समतोल राखण्याचा प्रयत्न केला जातो.

१.१ प्राचीन ग्रंथांमधील उल्लेख

• मयमतम् आणि मनुस्मृती यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये वास्तुशास्त्राच्या नियमांचा समावेश आहे.

• बृहदसंहिता (वराहमिहिर लिखित) यात वास्तुशास्त्राचे तत्त्वज्ञान आणि त्याची विविध क्षेत्रांमध्ये उपयुक्तता याबद्दल माहिती आहे.

• विश्वकर्मा प्रकाश  आणि मयमतम् या ग्रंथांमध्ये मंदिर आणि महाल बांधणीसाठी आवश्यक असलेल्या वास्तुशास्त्रीय नियमांचा समावेश आहे.

२. वास्तुशास्त्राचा विकास Development of Vastushastra

वास्तुशास्त्राचा विकास कालांतराने विविध राजवंशांमध्ये आणि विविध स्थापत्यकलेच्या माध्यमातून झाला. भारतीय स्थापत्यकला आणि वास्तुशास्त्र यांचा परस्परांशी घनिष्ठ संबंध आहे.

२.१ वैदिक काळ

• या काळात वास्तुशास्त्राचा उपयोग प्रामुख्याने यज्ञवेदी, मंदिरं आणि गृहनिर्मिती यासाठी केला जात असे.

• गृहनिर्मितीसाठी पंचमहाभूत तत्वांचा विचार केला जात असे – पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू आणि आकाश.

२.२ मौर्य आणि गुप्त काळ

• या काळात राजवाडे, स्तूप, मंदिरे आणि जलव्यवस्थेसाठी वास्तुशास्त्राचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग झाला.

• अशोक सम्राटाच्या काळात स्तूप आणि विहार यांची उभारणी वास्तुशास्त्राच्या तत्त्वांवर आधारित होती.

२.३ मध्ययुगीन काळ

• चोल, पल्लव आणि होयसळ राजवटींनी भव्य मंदिरे बांधली, ज्या वास्तुशास्त्राच्या नियमांवर आधारित होत्या.

• राजस्थानातील किल्ले, दक्षिण भारतातील द्रविड शैलीतील मंदिरे आणि उत्तर भारतातील नागर शैलीतील मंदिरे हे वास्तुशास्त्राच्या उत्कर्षाचे उदाहरण आहे.

२.४ आधुनिक काळ

• आजच्या काळात वास्तुशास्त्राचा उपयोग निवासी, व्यावसायिक आणि औद्योगिक इमारतींसाठी केला जातो.

• आधुनिक आर्किटेक्चरमध्ये देखील वास्तुशास्त्राच्या काही संकल्पना स्वीकारल्या जातात, जसे की नैसर्गिक प्रकाश, योग्य वायुवीजन आणि सकारात्मक ऊर्जा वाढविण्यासाठी केलेली रचना.

निष्कर्ष

वास्तुशास्त्र हे प्राचीन भारतीय शास्त्र असून, त्याचा उगम वेदांमध्ये झाला आहे. कालानुसार त्याचा विकास विविध राजवंशांमध्ये आणि स्थापत्यकलेच्या माध्यमातून झाला. आजच्या काळातही वास्तुशास्त्राला महत्त्व आहे आणि आधुनिक वास्तुशास्त्री त्याचा उपयोग करून इमारती अधिक ऊर्जा-संतुलित आणि सुशोभित करण्याचा प्रयत्न करतात. वास्तुशास्त्र ही केवळ एक प्राचीन परंपरा नसून, एक वैज्ञानिक शास्त्र आहे जे माणसाच्या जीवनावर सकारात्मक परिणाम घडवते.